Uniwersytet Warszawski

ANTROPOLOGIA WSPÓŁCZESNOŚCI
ANIMACJA DZIAŁAŃ LOKALNYCH

Instytut Stosowanych Nauk Społecznych
Uniwersytet Warszawski
Nowy Świat 69, 00-927 Warszawa

20 stycznia 2012

Analiza strukturalna ?Kopciuszka? i ?Królewny Śnieżki?

18:28

Olga Siara, Maria Wierzbicka

V rok         Warszawa, 23.10.2006

AW.ADL

Baśnie ?Kopciuszek? i ?Królewna Śnieżka?, które należą do kanonów literatury dziecięcej, stanowią niezwykle zajmujący materiał do analizy strukturalnej. Zgodnie z zaleceniem metodologicznym Levi-Straussa1, starałyśmy się odnaleźć różne warianty w ramach podstawowych opowieści. Za źródłowe uznałyśmy teksty obu baśni autorstwa braci Jakuba i Wilhelma Grimmów oraz ?Kopciuszka? autorstwa Charlesa Perraulta. Wychodząc z założenia, że współcześnie pierwszy kontakt z baśniami następuje za pośrednictwem filmu, jako medium szybciej dostępnego dzieciom,  zdecydowałyśmy się uwzględnić w analizie pełnometrażowe animowane wersje tych baśni stworzone przez Walta Disneya. Przyjęłyśmy, że właśnie te obrazy są  najpopularniejszymi i najbardziej znanymi ekranizacjami baśni. Innym ciekawym materiałem, do którego udało nam się dotrzeć, jest film fabularny ?The Grimm Brothers? Snow White: A Tale of Terror? w reżyserii Michaela Cohna. Polskie tłumaczenie tytułu filmu to ?Śnieżka dla dorosłych?, a opisy i recenzje sugerują, że ta wersja jest najbardziej zbliżona do oryginalnego tekstu Grimmów2.

     Nasza praca przebiegała według następującego schematu: najpierw każdy z sześciu tekstów kultury analizowałyśmy osobno, wyróżniając w nim poszczególne elementy ciągu syntagmatycznego. Następnie dokonałyśmy syntezy w ramach obu baśni, w wyniku której ostatecznie powstały dwie listy wydarzeń ? dwa ciągi syntagmatyczne. Porównując je, odnalazłyśmy pewne wspólne motywy, które można przedstawić w formie opozycji strukturalnych.

?Królewna Śnieżka? ? ciąg syntagmatyczny

 

  1. Narodziny Śnieżki:
    1. matka haftuje siedząc w oknie, kłuje się w palec i kropla krwi spada na śnieg, marzy o dziecku rumianym jak krew, białym jak śnieg o włosach czarnych jak heban, wkrótce rodzi je (Bracia Grimm);
    2. pochodzenie Śnieżki jest nieznane (Walt Disney);
    3. ojciec dokonuje cesarskiego cięcia i wydobywa Śnieżkę z martwego ciała matki (film fabularny ?The Grimm Brothers? Snow White: A Tale of Terror?).
  2. Biologiczna matka Śnieżki umiera:
    1. umiera zaraz po urodzeniu dziecka;
    2. jej los jest w ogóle nie znany;
    3. umiera przed urodzeniem Śnieżki;
  3. Ojciec Śnieżki po raz drugi żeni się (w wersji Disneya ojciec nie pojawia się jako bohater, wnioskujemy, więc, że także osierocił Śnieżkę).
  4. Macocha Śnieżki przegląda się w magicznym lustrze, które przekonuje ją, że jest najpiękniejsza na świecie ? ugruntowuje swoją dominującą pozycję. Dodatkowo w filmie ?The Grimm Brothers Snow White: A Tale of Terror? zachodzi w ciążę.
  5. Śnieżka dorasta:
    1. dojrzewa i staje się coraz piękniejsza;
    2. nawiązuje kontakt z mężczyzną ? księciem;
    3. wkłada na bal suknię swojej zmarłej matki i tańczy z ojcem.
  6. Macocha dowiaduje się, że Śnieżka jest piękniejsza od niej i wpada w gniew:
    1. dowiaduje się od lustra;
    2. widzi Śnieżkę wraz z księciem;
    3. widzi Śnieżkę tańczącą z ojcem, co prowadzi do przedwczesnego porodu ? macocha rodzi martwego syna.
  7. Macocha postanawia zgładzić Śnieżkę ? prosi wiernych sobie mężczyzn by zgładzili Śnieżkę i na dowód przynieśli serce dziewczyny.
  8. Śnieżka zbiega do lasu:
    1. dzikie zwierzęta umykają jej z drogi i nie krzywdzą jej;
    2. drzewa i zwierzęta atakują ją w ciemności;
    3. wpada do głębokiej nory w ziemi i dzięki temu nie zostaje dopadnięta przez zabójcę.
  9. Sługa przynosi macosze wnętrzności zabitego zwierzęcia:
    1. sługa przynosi macosze płuca i wątrobę warchlaka;
    2. sługa przynosi serce dzika;
    3. sługa przynosi serce i wnętrzności prosiaka.
  10. Śnieżka trafia do domu w lesie ? wersjach filmowych domek znajduje się za rzeczką, którą dziewczyna musi przekroczyć.
  11. Dom zamieszkuje siedmiu:
    1. karzełków;
    2. krasnoludków;
    3. mężczyzn o okaleczonych twarzach i ciałach.

            którzy pracują w kopalni.

  1. Mieszkańcy domu początkowo są nieufni (w wersji Walta Disneya krasnoludek Gburek wielokrotnie podkreśla, że Śnieżka jest czarownicą), potem jednak zgadzają się, aby Śnieżka została z nimi:
    1. w zamian za prowadzenie gospodarstwa;
    2. w zamian za placki z jabłkami i wiśniami;
    3. zostają przekonani przez lidera grupy.
  2. Śnieżka zostaje w lesie:
    1. prowadzi gospodarstwo;
    2. zaprzyjaźnia się ze zwierzętami, które pomagają jej w pracy i towarzyszą, gdy krasnoludków nie ma w domu;
    3. towarzyszy mężczyznom ? jednego z nich obdarza uczuciem (dzieli ich jednak pochodzenie i status majątkowy).
  3. Macocha zainspirowana przez lustro postanawia zgładzić Śnieżkę:
    1. podejmuje trzy próby ? przebiera się za starą handlarkę sprzedającą gorsety i chce udusić Śnieżkę ściskając na niej gorset; przebiera się za inną starą handlarkę tym razem oferując Śnieżce zatruty grzebień do włosów. Dwa razy karzełkowie ratują Śnieżkę. Za trzecim razem królowa wytwarza zatrute jabłko i udaje się do Śnieżki pod postacią wieśniaczki;
    2. podejmuje jedną próbę ? wytwarza zatrute jabłko i pod postacią odrażającej starej kobiety udaje się do Śnieżki;
    3. podejmuje trzy próby ? więzi w klepsydrze małego ptaszka i przesypuje na niego piasek, co powoduje, że w kopalni, w której jest Śnieżka wraz z mężczyznami obsypuje się strop ? Śnieżka przeżywa, ginie pogrzebany żywcem jeden z mężczyzn; rozpętuje wichurę, która łamie drzewa ? Śnieżka przeżywa, jeden z mężczyzn ginie pod upadającym konarem; z serca zdradzieckiego sługi wytwarza zatrute jabłko i pod postacią odrażającej starej kobiety udaje się do Śnieżki. 
  4. Śnieżka gryzie jabłko i pada nieżywa na ziemię.
  5. Towarzysze odkrywają ciało Śnieżki:
    1. wracają z kopalni
    2. mówią im o tym zwierzęta, których jednak długo nie rozumieją;
    3. szuka jej ukochany.
  6. Macocha ucieka z lasu:
    1. dociera do zamku;
    2. jest ścigana przez krasnoludki i ginie rażona piorunem;
    3. dociera do pałacu
  7. Śnieżka zostaje włożona do szklanej trumny gdyż wygląda jak żywa i nie zostaje pogrzebana w ziemi.
  8. Śnieżka zostaje ożywiona za sprawa ukochanego mężczyzny:
    1. królewicza, który zakochuje się w niej i postanawia zabrać ją do swojego pałacu i kochać na zawsze ? podczas transportowania trumny dochodzi do wstrząsu, w wyniku którego Śnieżka wypluwa kawałek jabłka i ożywa; 
    2. księcia, który otwiera trumnę i całuje ją;
    3. ukochanego mężczyznę, który otwiera trumnę i wytrząsa ze Śnieżki kawałek zatrutego jabłka.
  9. Śnieżka wraca z lasu do pałacu:
    1. do pałacu królewicza;
    2. do pałacu księcia;
    3. do pałacu, w którym mieszkała .
  10. Macocha ginie:
    1. przybywa na wesele Śnieżki, gdzie zostaje zmuszona do samotnego tańca w żelaznych bucikach na rozżarzonych węglach;
    2. umiera wcześniej (p.17b);
    3. Śnieżka wbija sztylet w magiczne lustro i tym samym zadaje śmiertelny cios macosze ? ostatecznie jednak królową pochłaniają płomienie.
  11. Śnieżka żyje długo i szczęśliwie z ukochanym.
    1. z królewiczem
    2. z księciem
    3. z mężczyzną z lasu i ojcem

 Warto także wspomnieć o wątku martwego dziecka królowej, który ma dość duże znaczenie w filmie fabularnym o Śnieżce, a który nie został rozwinięty w przedstawionym przez  nas opisie zdarzeń.  Zgodnie z filmem macocha Śnieżki rodzi martwego syna, dowiaduje się, że nie będzie mogła mieć więcej dzieci i popada w obłęd. Nie pozwala spalić zwłok dziecka i prosi sługę by ten wydobył je z płomieni. Sam poród jest przedstawiony jako nieludzki akt, podczas którego kobieta zostaje przywiązana do krzesła. Opisanie tego wątku wydało nam się dość istotne ze względu na późniejsze odniesienie go do wartości kobiety jak przedmiotu wymiany pomiędzy grupami mężczyzn.     

?Kopciuszek? ? ciąg syntagmatyczny

 

  1. Bogaty wdowiec, który ma ukochana córkę, żeni się powtórnie:
    1. ślub ten poprzedzony jest opisem śmierci pierwszej żony bogacza. (Bracia Grimm)

b. bogacz umiera wkrótce po ślubie (Walt Disney)

  1. Druga żona z dwiema córkami przymuszają do pracy córkę bogacza, każą jej chodzić w łachmanach, nadają jej nowe imię: Kopciuszek.
  2. Ujawniają się związki Kopciuszka z magią i naturą:
    1. ptaszki na drzewie na grobie matki spełniają życzenia Kopciuszka;
    2. Kopciuszek rozmawia ze zwierzętami;
    3. matka chrzestna Kopciuszka jest wróżką (Charles Perrault).
  3. Król urządza bal, aby jego syn mógł wybrać narzeczoną

      b. zaznaczone jest wyraźnie, że król pragnie ożenku syna, bo marzy o wnuczętach

  1. Kopciuszek chce pójść na bal, macocha stawia przed nią zadania, pewna, że są one nie do wykonania. Ostatecznie powodem, dla którego Kopciuszek nie może iść, jest brak odpowiedniego stroju.
    1. Kopciuszek wzywa do pomocy ptaszki, które pracują za nią;
    2. złe siostry rwą suknię Kopciuszka, którą przygotowały jej zwierzęta.
  2. Kopciuszek zdobywa strój na bal dzięki magii:
    1. ptaszki przynoszą Kopciuszkowi suknię i pantofelki pod magiczne drzewo;
    2. c. karetę, konie, stangreta i służącego, wreszcie na końcu i suknię, wyczarowuje dobra wróżka z dyni, myszek, konia i psa. Czary mają trwać do północy.
  3. Odbywa się bal, na którym królewicz tańczy tylko z Kopciuszkiem. Dziewczyna wymyka się przed końcem zabawy, zanim królewicz dowiaduje się, kim ona jest. Zostaje po niej tylko pantofelek.
    1. bal odbywa się trzy razy. Królewicz goni Kopciuszka, pierwszym razem dziewczyna chroni się w gołębniku, jej ojciec rozbija gołębnik, ale nikogo tam nie ma; po drugim balu Kopciuszek chowa się na gruszy, ojciec ścina drzewo siekierą i znów nie znajduje nikogo, po trzecim balu Kopciuszek gubi pantofelek, bo królewicz kazał wysmarować schody smołą;
    2. bal jest jeden, Kopciuszek ucieka o północy, aby królewicz nie zobaczył jej w łachmanach, w pośpiechu gubi pantofelek;
    3. odbywają się dwa bale, po pierwszym Kopciuszek wraca do domu zanim czary przestają działać, na drugim balu dziewczyna zostaje za długo, a wybiegając w pośpiechu gubi pantofelek.
  4. Królewicz poszukuje właścicielki pantofelka, która chce pojąć za żonę:
    1. poszukiwania prowadzi sam królewicz;
    2. c. Kopciuszka szuka dworzanin.
  5. Siostry mierzą pantofelek, który nie pasuje:
    1. za radą matki każda z sióstr okalecza się, aby pantofelek pasował ? starsza obcina sobie palec i wychodzi do królewicza, który zabiera ja do zamku, dopiero ptaszki na magicznym drzewie pokazują mu, ze z trzewiczka płynie krew; królewicz wraca, młodsza siostra ucina sobie piętę i wychodzi do królewicza, znów dopiero ptaszki wskazują mu jego pomyłkę.
  6. Kopciuszek mierzy pantofelek, który pasuje na jej stopę:
    1. w tym momencie królewicz rozpoznaje Kopciuszka;
    2. c. Kopciuszek nalega na to, by przymierzyć pantofelek.
  7. Kopciuszek wychodzi za królewicza.
  8. Dalsze losy sióstr:
    1. na weselu białe gołąbki oślepiają złe siostry;
    2. Kopciuszek przebacza siostrom.

Opozycje strukturalne

 

I. Egzogamia ? związki poza grupą:

  • powtórne małżeństwo ojca Śnieżki ? ś.3;
  • Śnieżka i krasnoludki: związek poligamiczny ? ś.12;
  • Śnieżka i królewicz, który ją ratuje ? ś.19, ś.22

II. Endogamia ? związki wewnątrz grupy

  • Śnieżka i ojciec tańczą: związek kazirodczy? ś.5c
  • powtórny ślub ojca Kopciuszka ? k..1
  • plan króla, by królewicz znalazł żonę z królestwa ? k.4
  • ślub Kopciuszka z królewiczem ? k.12

III. Kobieta wartościowa

  • płodna: stary król marzy o wnukach: k.4b
  • bezczynna i stąd: czysta ? siostry Kopciuszka eliminują ją jako rywalkę zmuszając ją do pracy: k.2
  • strojnie ubrana: k.6
  • mieści się w określonych granicach ? w pantofelku: k.10
  • piękna: ś.4; ś.19
  • w odpowiednim wieku: ś.5a,b; ś.6, ś.7 (Śnieżka staje się konkurencją dla macochy); ś.10 (Śnieżka przekracza rzeczkę); k.12a (siostry Kopciuszka muszą zostać wyeliminowane, są jej konkurentkami )

IV. Kobieta bezwartościowa

  • brudna i w brzydkim stroju: k.5
  • nie mieści się w określonych granicach: siostry Kopciuszka nie mieszczą stóp w pantofelku k.9
  • stara, nie budzi podejrzeń i nieufności: ś.14, ś.15

V.a. Natura ? magia ? świat kobiecy

  • poród jako sytuacja pograniczna między światem ponadnaturalnym i naturalnym: ś.1;
  • magia objawia się przez naturę: k.3; k.6;
  • magią zajmują się kobiety: wróżka k.b,c; Kopciuszek k.3a; macocha Śnieżki ś.4;
  • macocha Śnieżki ginie jak czarownica, w płomieniach: ś.21, ś. 17b;
  • krasnoludki nie ufają Śnieżce, która może według nich im przynieść pecha / rzucać na nich czary: ś.12;

V.b. Natura ? świat wykluczonych

  • Śnieżka chroni się przed macochą ś.8 i układa sobie życie w lesie ś.13;
  • Kopciuszek ma za przyjaciół zwierzęta k.3a,b;
  • zdeformowane fizycznie karzełki mieszkają poza społeczeństwem: ś.11;
  • krasnoludki pracują w kopalni ? wykluczenie poprzez pracę: ś.11

VI. Kultura – racjonalność? świat dominacji mężczyzn

  • Śnieżka wraca do świata kultury dzięki mężczyźnie: ś.20;
  • świat męski potrzebuje kobiet by się rozwijać: k.4;
  • królewicz szuka Kopciuszka na podstawie obiektywnego kryterium: wielkość pantofelka: k.8;
  • mężczyźni niszczą naturę goniąc Kopciuszka k.7a;

 

Opozycja I ? II:  egzogamia – endogamia

     Obie baśnie poruszają na różne sposoby temat krążenia kobiet w społeczeństwie, a zatem procesu, który dla Claude?a Levi-Straussa jest fundamentem istnienia kultury. W ?Kopciuszku?  i w ?Królewnie Śnieżce? można odnaleźć próby rozstrzygnięcia podstawowych dylematów, związanych z wymianą kobiet.

     Przede wszystkim, należy odróżnić kobiety dostępne od kobiet, które należy przekazać innym mężczyznom. W baśniach przedstawione są dwa warianty związków: związki wewnątrz grupy i związki łączące partnerów z różnych grup. W ?Królewnie Śnieżce? dominują związki egzogamiczne. Druga żona ojca Śnieżki przywieziona jest mu z daleka, zaś sama Śnieżka wiąże się najpierw z krasnoludkami w lesie z dala od domu, potem zaś z królewiczem, który zabiera ją do swojego królestwa. Związek wewnątrz grupy, łączący Śnieżkę z jej ojcem, jest czymś nienaturalnym i prowadzi do nieszczęścia ? macocha traci dziecko i zaczyna nienawidzić pasierbicę. Stosunek seksualny wydaje się być symbolizowany w baśniach poprzez taniec. W fabularnej wersji opowieści o Śnieżce, tańczy ona ze swym ojcem. Podczas tańca oboje wpadają w ekstazę, przestają zauważać świat wokół siebie, przez co macocha czuje się zdradzona. W wersji Disneya, królewna tańczy z krasnoludkami, a taniec kończy się potężnym kichnięciem, które można interpretować jako symboliczny finał aktu seksualnego.  Druga analizowana baśń, ?Kopciuszek? promuje raczej związki endogamiczne ? królewicz poszukuje żony wśród panien ze swego królestwa i bierze ślub z jedną z nich ? również wcześniej z nią tańcząc.

Opozycja III ? IV: kobieta wartościowa ? kobieta bez wartości

     Baśnie wskazują tez kryteria, według których można określić wartość kobiet jako przedmiotów wymiany. Podstawowym kryterium jest płodność ? kobieta ma wartość, jeśli może dać mężczyźnie potomka. Król w ?Kopciuszku? Disneya stwierdza wprost, że królewicz potrzebuje żony, która urodzi mu dzieci. Także w fabularnej ?Królewnie Śnieżce? siła macochy, mierzona jej pięknem, płynie z faktu, ze jest w ciąży. Gdy staje się bezpłodna, traci także swoją uprzywilejowaną pozycję.

     Widać wyraźny związek między pięknem i pozycją kobiety w systemie wymiany. Tłumaczy to próżność bohaterek baśni: dbając o urodę, dowodzą swojej wartości. Z tego powodu macocha obsesyjnie wpatruje się w lustro, a Śnieżka daje się skusić na kupno pięknego gorseciku i grzebienia. Macocha i złe siostry Kopciuszka próbują wyeliminować ją z systemu wymiany, wpływając na jej urodę: każą jej pracować, przez co dziewczynka jest brudna. Także Kopciuszek ma świadomość, że bez odpowiedniej oprawy ? kosztownego, błyszczącego stroju – nie może się pokazać królewiczowi, dlatego potrzebuje pomocy magii. Te wysiłki opłacają się ? i w ?Kopciuszku?, i w ?Królewnie Śnieżce? królewicze zakochują się wybrankach na ich widok. W tej drugiej baśni miłość ogarnia królewicza zanim zamieni w wybranką choćby słowo.

     Płodność łączy się także z młodością. Kobieta posiada wartość przez określony czas: między dzieciństwem a starością, tak jak czary dobrej wróżki, dzięki którym Kopciuszek ma piękny strój i może tańczyć z królewiczem na balu, działają tylko do północy. Symbolicznie moment zyskania wartości może być przedstawiony w formie przekraczania rzeki przez bohaterkę, do czego dochodzi w obu baśniach. Skoro tak, to rywalizacja o wysoką pozycję w systemie wymiany dotyczy tylko kobiet w pewnym przedziale wiekowym. Macocha zaczyna nienawidzić Śnieżki, gdy ta dojrzewa i zaczyna konkurować ze starszą kobietą o względy mężczyzn. Podobnie rywalkami Kopciuszka są jej złe siostry i dlatego to one zostają ukarane oślepieniem, a nie macocha, która zabrania Kopciuszkowi iść na bal i wymyśla podstępy, aby oszukać królewicza. Starsza kobieta nie budzi nieufności młodej, gdyż nie mają one powodów, by źle sobie życzyć. Stąd macocha w ?Królewnie Śnieżce? przybiera postać staruszki, a Śnieżka nie spodziewa się z jej strony żadnego zagrożenia.

     W ?Kopciuszku? pojawia się także motyw maleńkiego pantofelka, w który musi wejść stopa przyszłej małżonki królewicza. Złe siostry wręcz okaleczają się, aby móc zmieścić stopy w trzewiczku, jednak ich oszustwo wychodzi na jaw i zostaje ukarane. Pantofelek pasuje na Kopciuszka, w nagrodę zostaje żoną królewicza. Tak więc wartość kobiety wynika także z jej zdolności spełniania pewnych warunków, mieszczenia się w określonych ograniczeniach.

Opozycje Va, Vb – VI

Va Natura ? magia ? świat kobiecy 

     Obie baśnie we wszystkich analizowanych przez nas wersjach wskazują na niezwykłe połączenie bohaterek z naturą, a także z zaświatami i magią.

     Świat magii jest zdominowany przez kobiety. Zajmuje się nią macocha Śnieżki, która ginie w płomieniach, jak czarownice, a także wróżka, matka chrzestna Kopciuszka. Kopciuszek kontaktuje się z zaświatami poprzez drzewo zasadzone na grobie matki (biały gołąbek zinterpretowany został przez nas jako duch ? być może duch nieżyjącej matki Kopciuszka). Również Śnieżka jest podejrzewana przez jednego z krasnoludków o stosowanie czarów.

     Szczególnym zjawiskiem, świadczącym o związku kobiet z magią i zaświatami, jest poród. Według wierzeń ludowych, o czym pisze między innymi Anna Zadrożyńska w swojej pracy ?Świętowanie polskie ? przewodnik po tradycjach?3, kobieta była uważana za pośrednika między dwoma światami. Wierzono, że dziecko, które kobieta wydaje na świat, pochodzi z krainy umarłych, a matka stanowi tunel, przez który noworodek przedostaje się do świata żywych. Podobnie w fabularnej wersji baśni o Śnieżce, dziewczynka zostaje wydobyta przez ojca z martwego ciała matki ? w sposób bezpośredni wskazuje to, iż dziecko pochodzi ze świata umarłych. U Braci Grimm, matka Śnieżki kaleczy się w palec, a kropla krwi spływa na śnieg ? widok ten sprawia, że królowa zaczyna marzyć o dziecku rumianym jak krew, białym jak śnieg, o włosach czarnych jak hebanowa rama okna, w którym siedzi. Wkrótce rodzi dokładnie taką córkę ? można więc sądzić, iż w jakiś sposób ją ?wyczarowuje?. Zaraz potem umiera, co znów podkreśla związek porodu i śmierci.

     Główne bohaterki baśni są także w szczególny sposób związane z naturą. Warto zwrócić uwagę na znaczenie przezwiska ?Kopciuszek?. Budzi ono skojarzenia z popiołem, brudem i nieczystością, jednak odnosi się także do natury ? taką nazwę nosi bowiem ptaszek wędrowny z rodziny drozdowatych (łac. Phoenicurus ochruros). Zaś w fabularnej wersji baśni o Śnieżce bohaterka jest utożsamiona z wróblem (podczas pierwszego zamachu złej macochy na życie pasierbicy).

     Stosowana przez kobiety magia objawia się zatem poprzez naturę. Zła królowa szykuje dla Śnieżki zatrute jabłko, zaś wróżka w ?Kopciuszku? zamienia przedmioty ze świata natury: dynię, myszki i szczura w stangreta oraz karocę zaprzężoną w piękne konie. Dodatkowo kobiety w magiczny sposób potrafią porozumiewać się ze  zwierzętami, przedstawicielami świata natury. Kopciuszek rozmawia z myszkami (wersja disneyowska) i ptaszkami (Bracia Grimm), leśne zwierzęta pomagają Śnieżce w pracach gospodarskich (wersja disneyowska). Jednocześnie przedstawiciele świata natury sami chcą im służyć ? gołąbki bez rozkazu Kopciuszka wydziobują oczy złym siostrom (Bracia Grimm), myszki same wpadają na pomysł wykradnięcia macosze klucza do komórki, w której zamknięty jest Kopciuszek (Disney), a zwierzęta same uchodzą z drogi Śnieżce (Bracia Grimm).

Vb Natura ? świat wykluczonych

 

     Zarówno Śnieżka, jak i Kopciuszek zostają wykluczone ze świata kultury: Kopciuszek poprzez degradację, nadanie przezwiska, które ją odczłowiecza i czyni potworem oraz obowiązek pracy. Śnieżka natomiast musi uciekać do lasu, aby schronić się przed swoją macochą.

     Natura pomaga bohaterkom obu baśni. W tekście braci Grimm uciekającej Śnieżce dzikie zwierzęta uchodzą z drogi, w filmie Cohna dziewczynka wpada do nory, dzięki czemu unika śmierci z rąk sługi macochy, zaś u Disneya sarny, króliki i ptaszki zaprzyjaźniają się ze Śnieżką i pomagają jej w wykonywaniu prac domowych. W przypadku Kopciuszka, gołąbki i inne ptaszki zamieszkują w drzewku zasadzonym przez nią na grobie matki, pomagają jej w wypełnianiu prac zadawanych przez macochę i sprawiają, że może jechać na bal w pięknej sukni, a grusza daje jej schronienie, gdy dziewczyna jest poszukiwana po ucieczce z balu (Bracia Grimm). W wersji Disneya, zwierzęta dotrzymują Kopciuszkowi towarzystwa, zajmując miejsce społeczeństwa, które ją odrzuciło.

     Z naszej analizy wynika zatem, iż natura przygarnia ludzi wykluczonych ze świata kultury. Nie dotyczy to jednak wyłącznie kobiet. Także osoby przez swoją fizyczną lub umysłową (Gapcio w disneyowskiej ?Śnieżce?) ułomność uznawane za potworów funkcjonują w świecie natury. Krasnoludki nie muszą być, naszym zdaniem, traktowane jako istoty magiczne ? nie mają żadnych właściwości magicznych ? są to ludzie ułomni, oszpeceni, inni. Co ciekawe, oznaką wykluczenia w obu baśniach jest konieczność pracy ? Kopciuszek jest zmuszany do pracy przez macochę i siostry, Śnieżka (w wersji disneyowskiej) mimo królewskiego pochodzenia jest pomywaczką. Krasnoludki także pracują, co potwierdza nasze założenie, iż praca jest elementem wykluczenia. 

VI Kultura ? racjonalny świat dominacji mężczyzn

 

     Świat kultury jest światem stojącym w opozycji do świata natury, o czym świadczy motyw pojawiający się w ?Kopciuszku?: oddzielane grochu – natury od popiołu ? efektu spalania, a więc działania kulturowego. Kultura jest w baśniach domeną mężczyzn, to oni ustalają obowiązujące normy, np. przyznają kobiecie wartość na podstawie jej płodności i urody. Świat męski opiera się na wyraźnych, racjonalnych zasadach, nie ma w nim miejsca na magię ? przykładem jest poszukiwanie tajemniczej dziewczyny na podstawie obiektywnego kryterium ? wielkości pantofelka. Mężczyźni nie rozumieją też natury, a nawet występują przeciwko niej ? jak w przypadku porąbania gruszy, na której skrył się Kopciuszek po ucieczce z balu.

     Kobiety są natomiast zawieszone pomiędzy światem natury, a światem kultury ? nie należą całkowicie do żadnego z nich. O symptomach przynależności Śnieżki i Kopciuszka piszemy już w punkcie Va. Graniczny status kobiet widać na przykładzie Śnieżki (wersja disneyowska), która biegnie przez las w nocy i drzewa wydają jej się być potworami. Brak ognia ? symbolu kultury czyni dziewczynę bezbronną wobec natury, choć ostatecznie ta wychodzi jej naprzeciw. Kopciuszek natomiast (także w wersji animowanej) ?ukulturalnia? myszki ? ubiera je w kubraczki i czapeczki, a także nadaje im imiona i uczy je mówić. Wykluczona ze świata kultury, próbuje stworzyć jego protezę w świecie natury. W wersji Grimmów widzimy zaś, że Kopciuszek wykorzystuje przedstawicieli świata natury ?  gołąbeczki i turkaweczki, aby wykonywały za nią prace zlecane jej przez macochę.

     Jednak mimo swej bliskości z naturą kobieta i tak ostatecznie trafia do świata kultury. Zarówno Kopciuszek, jak i Śnieżka zostają dzięki mężczyznom przyjęte z powrotem do społeczeństwa.? jako przedmiot wymiany matrymonialnej. 

     Analiza strukturalna baśni ?Kopciuszek? i ?Królewna Śnieżka? wykazała istotne wspólne motywy, przedstawione powyżej. W naszej interpretacji opowieści te starają się tłumaczyć podstawowe mechanizmy funkcjonowania kultury. Pierwszym z nich jest system wymiany kobiet, a zatem zasady odróżniania kobiet dostępnych od niedostępnych, a także wartościowych od pozbawionych wartości. Drugi to proces wyodrębniania się kultury z natury, w którym kobieta odgrywa kluczową rolę jako pośredniczka między dwoma światami. 

Źródła:

Grimm, J. i W. Baśnie Braci Grimm, Warszawa 1982, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza

?Kopciuszek? reż. Geronimi C., Jackson W., USA 1950

?Królewna Śnieżka? reż. Disney W., USA 1937

Perrault, C.Bajki, Warszawa 1978, Nasza Księgarnia

?The Grimm Brothers? Snow White: A Tale of Terror?, reż. Cohn M., USA 1997

Literatura wykorzystana:

Levi-Strauss, C. Antropologia strukturalna, Warszawa 2000, Wydawnictwo KR

Zadrożyńska, A., Świętowanie polskie ? przewodnik po tradycjach, Warszawa 2002, wydawnictwo ?Twój Styl?

http://www.filmweb.pl/%C5%9Anie%C5%BCka+dla+doros%C5%82ych++1997++opisy,FilmDescriptions,id=12096

Brak komentarzy »

Brak komentarzy.

Kanał RSS z komentarzami do tego wpisu. TrackBack URL

Dodaj komentarz

Instytut Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytet Warszawski Nowy Świat 69 00-927 Warszawa